image

NIEUWE TEELTSYSTEMEN

CRISPR-Cas

‘We laten kansen liggen bij verduurzaming landbouw’

Beeld: Shutterstock

KENNISONLINE 2020


Waar genetisch gemodificeerde gewassen vroeger steevast leidden tot gepolariseerde debatten, is er nu sprake van toenemende interesse. Dat komt onder meer door de moderne veredelingstechniek CRISPR-Cas. Bert Lotz van Wageningen University & Research (WUR) hoopt dat de regelgeving ook gaat bewegen, zodat de landbouw sneller verduurzaamd kan worden.

WUR-plantenonderzoeker Bert Lotz zat in de jaren ‘90 en ‘00 soms maandelijks om de tafel met partijen als Greenpeace om te praten over genetisch gemodificeerde organismen (gmo’s). Het was een periode waarin nog een verwoed debat gevoerd werd over de (vermeende) gevolgen van genetische ingrepen in gewassen. “Aan de ene kant zag een deel van de samenleving voordelen om met deze technieken op een meer rendabele en duurzame wijze gewassen te verbouwen. En aan de andere kant waren velen bang voor de onbekende gevolgen en mogelijke gevaren van gmo’s. Daarbij hielp het niet dat sommige multinationals prominent hun intellectueel eigendom op genetische modificaties in planten met patenten beschermden.”

Momenteel verloopt het debat rondom gmo’s een stuk rustiger, merkt de leider van het achttienkoppige team voor Toegepaste Ecologie van Wageningen Plant Research op. Lotz ziet dat partijen beter naar elkaar luisteren en spreekt daarom liever van een dialoog. “Die kanteling vond vooral een jaar of zes geleden plaats, vanwege de opkomst van nieuwe genetische technieken voor veredeling.”

Genen aan- en uitzetten

Hij doelt dan op CRISPR-Cas, een methode om op precies de gewenste plek in het DNA te knippen. Bij de reparatie kan de plant een fout maken, waardoor op die plek een mutatie optreedt. Plantenveredelaars kunnen planten zo heel gericht en snel aanpassen aan veranderende leefomstandigheden of beter bestand maken tegen ziekten en plagen (zie kader). Lotz: “Je kunt bijvoorbeeld heel specifiek genen aan- en uitzetten die al in de plant zitten. Dat is vergelijkbaar met klassieke veredeling, die gebruikmaakt van in de natuur aanwezige varianten, of veranderingen die door straling tot stand komen. CRISPR-Cas is echter veel nauwkeuriger.”

De Huttentut of Camelina sativa is een olierijk gewas dat via CRISPR-Cas is aangepast. Daardoor kunnen we uit deze plantenolie dezelfde grondstoffen halen die we nu uit palm- of kokosolie halen. WUR-onderzoeker Robert van Loo vertelt hoe Europa dankzij de aangepaste Camelina niet meer afhankelijk is van geïmporteerde grondstoffen.

Bovendien roept de methode minder ethische vragen op dan eerdere modificatietechnieken, waarbij soortvreemde genen worden ingebouwd. “Sommige christelijke gemeenschappen zien gmo’s als een aantasting van Gods schepping. Met deze nieuwe genetische technieken kunnen we genen gebruiken die al in de soort aanwezig zijn. Daar blijkt meer acceptatie voor te zijn.”

Agro-ecologie

Natuurlijk, benadrukt de onderzoeker direct, zijn moderne gentechgewassen niet de enige route naar een meer duurzame landbouw, die bovendien beter in staat is om de wereld te voeden. Wel kunnen ze bijdragen aan de succesvolle combinatie van gentech en agro-ecologie, waarin landbouw zoveel mogelijk gebruikmaakt van natuurlijke hulpbronnen en diensten. Over die ontwikkeling publiceerde Lotz dit voorjaar een onderzoeksartikel. “Juist inzichten hierover helpen te komen tot een bredere acceptatie van deze gewassen.

Het pathogeen kan het gen niet meer aanzetten, maar de plant nog wel

Wel schuilt er volgens Lotz een gevaar in doorgeslagen patentering. “Als grote bedrijven hun gentech-gewassen via patenten beschermen, dan kan dat tot gevolg hebben dat het aanbod van rassen kleiner wordt. Boeren moeten dan voor hun teeltgebied misschien een ras kiezen dat niet per se het beste scoort voor duurzaamheid, of waar vanuit de markt weinig vraag naar is.” Lotz opteert daarom voor het klassieke kwekersrecht, waarbij je als veredelaar wel vergoed wordt voor het product dat je ontwikkelt, maar anderen verder mogen veredelen met jouw ras. “Zo blijft er innovatie mogelijk en groeit het aantal rassen waar je als boer uit kunt kiezen, in plaats van dat er een kans onstaat op een rassenmonopolie.”

Meerdere gene edited tarweplanten. Foto: Wageningen Plant Research

Met CRISPR-Cas wordt op de gewenste plaats in het DNA geknipt om gericht planten aan te passen aan onder meer veranderende leefomgevingen. Afbeelding: Jan Schaart

En dan is er nog een andere belangrijke horde te nemen: de huidige regelgeving van de Europese Unie. Want omdat de huidige regels stammen uit 2001 (ver voor de introductie van CRISPR-Cas, en dus vooral gebaseerd op de situatie met oude gmo’s), is deze verouderd. Dat maakt toelating van moderne gentechgewassen voor veredelaars heel onvoorspelbaar. “Het proces kan vijf jaar en vijf miljoen euro kosten, maar ook twintig jaar en vijftig miljoen euro. Bedrijven durven dat in Europa niet aan.”

Gelukkig zit er enige schot in modernisering van de regelgeving. “Minister Schouten wil dat er meer onderzoek komt naar de mogelijkheden voor moderne gentechgewassen, juist ook vanwege haar inzet op de circulaire landbouw.” Ook in andere landen ziet Lotz die insteek ontstaan. Verder is de EU een onderzoek gestart om voor alle lidstaten te bepalen in hoeverre de gmo-regelgeving nog past in de huidige tijd vol nieuwe wetenschappelijke kennis, en waar het knelt. “Hopelijk leidt dat tot nieuwe regelgeving binnen de Europese Unie voor gentech-gewassen. We laten nu kansen liggen om de landbouw verder te verduurzamen.”

Deel dit artikel

Lees het volgende artikel

Klimaatbestendig dankzij de kracht van de natuur | Klimaatverandering