Radarsatelliet legt illegale kap Afrikaans regenwoud bloot

Wageningen Climate Solutions

Foto: Axel FassioCIFOR

DOOR Francine Wildenborg - Januari 2021


Langs de Congo-rivier slenteren bosolifanten, in de bomen zitten berggorilla’s. Nog wel, want elke dag krimpt het Afrikaanse regenwoud door illegale ontbossing. Om dat te stoppen, komt WUR met een nieuw alarmsysteem dat precies toont waar bomen sneuvelen.

Wie op de site van RADD (RAdar for Detecting Deforestation) kijkt, waant zich op Google Maps. Met één groot verschil: dit is geen gewone kaart, maar een alarmsysteem voor ontbossing. Als je inzoomt op het zuiden van de Centraal-Afrikaanse republiek zie je zo’n vijftig kilometer rechtsonder de stad Berbérati een rode structuur: rechte wegen en daarnaast vlekjes.

“Daar is recent bos gekapt”, zegt Johannes Reiche, universitair hoofddocent Radar remote sensing. Reiche’s team maakt gebruik van openbare radarbeelden die satelliet Sentinel-1 van de European Space Agency elke zes tot twaalf dagen verzamelt. Verdwijnen stukjes regenwoud dan komt er een ‘ontbossingsalert’ en kleurt het stukje rood. Op basis daarvan kunnen handhavers ter plaatse veel gerichter en sneller ingrijpen en illegale houtkap stoppen.

Het Wageningse RADD-alarmsysteem brengt het gehele Afrikaanse regenwoud in beeld. Het overgrote deel ligt in het Congobekken: het gebied langs de Congo-rivier die landen als Congo, Gabon, Kameroen en de Centraal-Afrikaanse Republiek doorkruist. Het Congobekken is na de Amazone het grootste tropisch regenwoud ter wereld en herbergt talloze (bedreigde) dier- en plantensoorten. Elk jaar verdwijnt echter ruim 800.000 hectare bos: één vijfde van Nederland.

Het RADD-alarmsysteem onthult de ontbossing door selectieve bomenkap: wegen met daarnaast ‘gaten’ in het regenwoud. Beeld: Johannes Reiche

Radartechniek

Bestaande alarmeringssystemen gebruiken voornamelijk optische beelden: gewone satellietfoto’s van de aarde, vertelt Reiche. “Daarop zag je vaak maandenlang niets, omdat er dan een dik wolkendek boven het Afrikaanse regenwoud hangt, vooral tijdens het regenseizoen. Landen als Congo en Gabon gelden als de meest bewolkte ter wereld.” Illegale houtkap werd tot nu toe dus vaak pas maanden na dato gezien en dan was ingrijpen te laat.

“Met de hoog resolutie radarbeelden die Sentinel-1 maakt, kunnen we dwars door de bewolking kijken, 365 dagen per jaar”, vertelt Reiche enthousiast. Vorig jaar draaide de onderzoeker het RADD-systeem op proef in een kleiner gebied: Indonesië, waar regenwoud sneuvelt voor palmolieplantages. Door samenwerking met Global Forest Watch - de internationale waakhond van bossen – en Google (die de enorme hoeveelheid data opslaat die het alarmsysteem verzamelt) heeft het WUR-team van Reiche nu op kunnen schalen naar het héle Afrikaanse regenwoud.

ILLEGALE KAP VAN TROPISCHE BOSSEN IS EEN GROOT PROBLEEM IN AFRIKA

Zicht op elk plukje dat sneuvelt

Beeldvorming door radargolven maakt dat je door wolken kunt kijken, maar ook dat je heel ver kunt inzoomen op de grond en dat is precies wat nodig is in Afrika, zegt Reiche. Daar is de ontbossing per locatie namelijk relatief kleinschalig, in tegenstelling tot in Zuid-Amerika en Indonesië waar meestal grote stukken regenwoud plaatsmaken voor soja- en palmolieplantages. In het Congobekken zijn er grofweg twee oorzaken van ontbossing. Commerciële partijen kappen tropisch hardhout om te verhandelen en de lokale bevolking kapt voor eigen gebruik: het kale land gebruiken ze voor landbouw en de boomstammen om houtskool van te maken.

De commerciële jongens – lokale handelaren, maar ook grote spelers uit bijvoorbeeld China - halen alleen de bomen uit het bos die ze nodig hebben voor de export. Reiche: “Dat noem je selectieve bomenkap: ze maken paden in de jungle en kappen links en rechts daarvan alleen de bomen die ze goed kunnen verkopen.” Alleen als je heel ver inzoomt op de kaart is die ontbossing te zien. Dat geldt ook voor de ‘plukjes’ regenwoud die locals kappen. De RADD-techniek kan inzoomen tot tien bij tien meter nauwkeurig: de toppen van bomen dus.

ESA-satelliet Sentinel-1 brengt met behulp van radartechniek de ontbossing in het Afrikaanse regenwoud in beeld. Beeld: ESA

Iedereen kan ontbossing zien

Mooi, zo’n systeem dat veel beter zicht biedt, maar hoe gaat dat de illegale kap tegen? Reiche: “Ons alarmsysteem wordt overgenomen op de site van Global Forest Watch. Zij monitoren al jaren ontbossing wereldwijd en hebben bovendien uitstekende contacten ter plaatse met overheden en andere partijen die ontbossing tegengaan: ngo’s als Greenpeace en WWF, maar ook lokale belanghebbenden als rangers die een nationaal park beschermen. Via de app van Global Forest Watch hebben die rangers straks ook toegang tot de RADD-alarmeringen: ze zien op hun mobieltje waar op dat moment bomen sneuvelen en kunnen dan ingrijpen.”

Natuurbeschermingsorganisatie WWF is heel blij met het Wageningse RADD-alarmsysteem, vertelt adviseur Jorn Dallinga, tevens WUR-alumnus. “We weten nu veel beter waar bomen sneuvelen en kunnen daarop actie ondernemen. Met alleen de optische satellietbeelden waren we vaak te laat om in te grijpen. Nu kunnen we sneller in actie komen en dat moet ook: de ontbossing in het Congobekken voltrekt zich in een snel tempo. Het Afrikaanse tropische regenwoud is een bron van biodiversiteit, bedreigde diersoorten zoals de bosolifant en de berggorilla hebben er hun thuis. Bovendien zijn de veengronden een natuurlijke manier om CO₂ op te slaan, als dat vrij komt gaat de klimaatverandering nog sneller.”

Zien = voorspellen

Vanaf nu geldt dus: als er een rood plekje op de RADD-kaart verschijnt, meteen erop af? Idealiter wel, zegt Dallinga. “Maar lokale handhaving is vaak complex: vanwege beperkte capaciteit, onduidelijke mandaten en regelgeving. Bovendien heb je te maken met verschillende partijen: zoals lokale gemeenschappen die voor eigen gebruik bomen omhakken of handelaren die illegaal tropisch hardhout op de markt verkopen. En dan kan het ook nog zo zijn dat die handelaren de lokale gemeenschap inhuren voor de kap.”

Omdat handhaving zo moeilijk is, is WWF begonnen met het voorspellen van ontbossing. De natuurbeschermer heeft samen met adviesbureaus en technische experts een Early Warning System ontwikkeld dat in het voorjaar van 2020 als pilot in Gabon begint.

De RADD-ontbossingsalerts vormen de basis, gecombineerd met zo’n dertig andere variabelen zoals wegennet (bereikbaarheid) en dichtheid van de bevolking. Dallinga: “Door te voorspellen waar binnen zes maanden waarschijnlijk gekapt gaat worden kun je de meest kwetsbare gebieden als nationale parken of veengebieden met hoge CO₂ opslag beter beschermen tegen illegale ontbossing.”

BEHOUD VAN REGENWOUD IS ESSENTIEEL VOOR HET TEGENGAAN VAN KLIMAAT­VERANDERING

Het effect van ontbossing in Congo, houtkappers leggen wegen aan en zagen aan weerszijde bomen om. Beeld: Logging Off

Lokale bevolking kapt bos voor kleinschalige landbouw. Beeld: Pieter Moone, KU Leuven

Patrouilleteams

Als er op landelijk niveau bekend is welke regio’s prioriteit hebben, kunnen de regionale autoriteiten patrouilleteams vormen waarin ook andere betrokkenen vertegenwoordigd zijn, zoals lokale overheden, ngo’s, bedrijven en plaatselijke bevolking. Doel is om zowel commerciële bedrijven als de bevolking zo ver te krijgen dat er minder illegale houtkap plaatsvindt, zegt Dallinga. “We zijn op zoek naar duurzame oplossingen. In plaats van meteen boetes uit te delen, wil je met de lokale bevolking samenwerken: hoe vinden ze een alternatief voor houtskool als brandstof? En wat zijn andere manieren om inkomsten te verkrijgen dan met illegale houtkap? Zij hebben er zelf ook baat bij dat het regenwoud - waar ze al eeuwen wonen - blijft bestaan.”

Ook met commerciële partijen wil WWF kijken naar manieren voor meer duurzame kap. Te denken valt aan duurzaam bosbeheer, waarbij onder meer oog is voor het in stand houden van de biodiversiteit. Een proces van lange adem, maar Dallinga is hoopvol. “We verwachten dat de lokale samenwerking vruchten afwerpt. Bovendien: als eenmaal doordringt dat illegale kap bijna realtime (elke zes tot twaalf dagen als de satelliet beelden maakt, red.) zichtbaar is en zelfs voorspeld kan worden, zal dat een afschrikwekkende werking hebben.”

Doel: wereldwijd ontbossing monitoren

Met de pilot in Gabon hoopt WWF het voorspelmodel te optimaliseren. Dallinga: “We kunnen nu al 50 procent van de kap binnen de komende zes maanden voorspellen. Op die plekken is het dan 80 procent zeker dat er ontbossing plaats gaat vinden.” Op termijn wil WWF het model ook beschikbaar maken voor andere landen in Afrika, zoals Congo en Kameroen. Immers, het Wageningse RADD-alarmsysteem heeft de beelden van die regio’s al in het vizier. En daar zal het niet bij blijven. Reiche: “In Zuid-Amerika, waar veel kap plaatsvindt voor sojaplantages en veeteelt, zou het RADD-alarmsysteem ook veel beter en sneller in beeld kunnen brengen wat er op de grond gebeurt. En dat geldt eigenlijk voor alle plekken op aarde waar regenwoud is.”

WWF GEBRUIKT NIEUWE WAGENINGS ALARMSYSTEEM OM ONTBOSSING TE VOORSPELLEN

Wilt u meer informatie over het RADD-alarmsysteem, bezoek dan onze website.

Deel dit artikel

Als u een specifieke vraag heeft over dit onderwerp en graag direct met ons in contact wil komen, staat Johannes Reiche klaar om uw vragen te beantwoorden. Klik op de button voor contactinformatie.

Volgend artikel

Op zoek naar slimme klimaatoplossingen